ته‌فسیری قورئانی پیرۆز            [ سُورَةُ الْبَقَرَةُ]  

بِسْمِ اللهِ الْرَّحْمنِ الْرَّحِيمِ

 وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِن بَعْدِهِ وَأَنتُمْ ظَالِمُونَ {51} ثُمَّ عَفَوْنَا عَنكُمِ مِّن بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ {52} وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ {53} وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُواْ إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ عِندَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ {54} وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ {55} ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ {56} وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُواْ مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَـكِن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ {57} وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُواْ هَـذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُواْ مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّداً وَقُولُواْ حِطَّةٌ نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ {58} فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُواْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُواْ رِجْزاً مِّنَ السَّمَاء بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ {59} وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِب بِّعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَّشْرَبَهُمْ كُلُواْ وَاشْرَبُواْ مِن رِّزْقِ اللَّهِ وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ {60} وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَن نَّصْبِرَ عَلَىَ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنبِتُ الأَرْضُ مِن بَقْلِهَا وَقِثَّآئِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُواْ مِصْراً فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَآؤُوْاْ بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ {61}

(له‌بیرتانه‌) كاتیَك كه‌ چل شه‌و واده‌مان دانا بۆ موسابۆ پارِانه‌وه‌ و نزا، كه‌چى هه‌ر كه‌ رِۆى) گوێَره‌كه‌كه‌تان (كرده‌ خواتان)، ئیَوه‌ رِیێبازى سته‌متان گرته‌ به‌ر. (51) پاشان (له‌و هه‌موو هه‌ڵانه‌تان) خۆش بووین به‌ڵكو سوپاس گوزار بن. (52) (بیرتانه‌) كاتیَك كه‌ كتیێبى (ته‌ورات)و جیاكردنه‌وه‌ى (رِه‌واونارِه‌وامان) به‌خشى به‌ موسا به‌ڵكو رِێَبارى رِاست بگرنه‌ به‌ر و (له‌ گومرِایى رِزگارتان بیَت). (53) (له‌بیرتانه‌) كه‌ موسا به‌ قه‌وم و هۆزى خۆى وت : ئه‌ى قه‌وم و هۆزه‌كه‌م ئێَوه‌ به‌و گوێَره‌كه‌ په‌رستیه‌ سته‌میَكى گه‌وره‌تان له‌ خۆتان كرد، ده‌ى بگه‌رِیَنه‌وه‌ بۆ لاى به‌دیهیَنه‌رتان و ته‌وبه‌ بكه‌ن و خۆتان بكوژن(بێ تاوان تاوانبار بكوژێ)، ئه‌وه‌ باشتره‌ لاى به‌دیهیَنه‌رتان (چونكه‌ تاوانه‌كه‌تان زۆر گه‌وره‌یه‌) ئه‌وجا ئه‌ویش(واته‌ خوا دواى له‌ناوبردنى هه‌ندیَك له‌ تاوان باران) تۆبه‌ى وه‌رگرت (له‌وانه‌ى مابوون)، له‌رِاستى د ائه‌و زاته‌ هێجگار ته‌وبه‌ وه‌رگر و به‌رِه‌حم و دلۆڤانه‌. (54) (له‌بیرتانه‌) كه‌ گوتیان : ئه‌ى موسا باوه‌رِت پێ ناهێنین تاوه‌كو به‌ئاشكراو به‌چاوى خۆمان خوا نه‌بینین، ئیتر هه‌وره‌ بروسكه‌یه‌ك لێى دان، له‌ كاتیَكدا ته‌ماشاتان ده‌كرد و به‌ده‌ورو به‌رى خۆتاندا ده‌تان روانى. (55) له‌وه‌و دوا زیندومان كردنه‌وه‌ و ژینمان پێ به‌خشینه‌وه‌ له‌ دواى ئه‌و مه‌رگه‌تان به‌ڵكو سوپاس گوزار بن . (56) (هه‌روه‌ها) له‌ نازو نیعمه‌ته‌كانى خوا بۆتان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ : ئێَمه‌ هه‌ورمان بۆ كردوون به‌ سیَبه‌رو گه‌زۆمان بۆ باراندن و شه‌لاقه‌مان بۆ ناردن، ده‌بخۆن له‌و رزق و رِۆزیه‌ چاكانه‌ى پیَمان به‌خشیون(به‌ڵام له‌ به‌ر بێ دینى و سته‌میان) تۆڵه‌مان  لێ سه‌ندن، وه‌نه‌بێ ئێَمه‌ سته‌ممان لێ كردبن به‌ڵكو هه‌رخۆیان سته‌میان له‌ خۆیان ده‌كرد. (57) (له‌ بیرتانه‌) كاتیَك وتمان  بچنه‌ ئه‌م شاره‌وه‌ (كه‌ قودسه‌) وه‌ هه‌رچی حه‌زى لێ ده‌كه‌ن بیخۆن به‌ فراوانى و پاكیزه‌ى ، وه‌ له‌ ده‌روازه‌ى شاره‌كه‌ به‌ رِیَز و كورِنوشى(پیَزانینه‌وه‌) بچنه‌ ژوره‌وه‌، وه‌ بڵیَن : خوایه‌ له‌ تاوانه‌كانمان ببوره‌، ئه‌و كاته‌ ئێمه‌ش له‌ هه‌ڵه‌ و تاوانه‌كانه‌كانتان ده‌بورین، وه‌ ئێَمه‌ پاداشتى چاكه‌ كاران زۆر به‌ زیاده‌وه‌ ده‌ده‌ینه‌وه‌. (58) كه‌چى سته‌مكاران ئه‌و گوفتاره‌یان گۆرِى كه‌ پێیان وترابوو، ئێَمه‌ش له‌ ئاسمانه‌وه‌ سزایه‌كمان بۆ ناردن له‌سه‌ر ئه‌نجامى یاخى بوون و سه‌ركه‌شیاندا. (59) (له‌بیرتانه‌) كاتیَك موسا بۆ قه‌وم و گه‌له‌كه‌ى خۆى داواى ئاوى كرد ئیَمه‌ش پێَمان وت : به‌ گۆچانه‌كه‌ت بده‌ به ‌(تاشه‌) به‌رده‌كه‌دا (جا هه‌ر كه‌ ئه‌و كاره‌ى ئه‌نجام دا) به‌رده‌كه‌ دوانزه‌ كانى لێ هه‌ڵقوڵا، وه‌ هه‌ر هۆزیَك چاوگه‌ى خۆی ناسى. (ئینجا پێَمان وتن ) ده‌ بخۆن و بخۆنه‌وه‌ له‌ رزق و رِۆزى و به‌خششى خوا، وه‌تاوان و خراپه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا ئه‌نجام مه‌ده‌ن. (60) (له‌بیرتانه‌) كاتێك كه‌ به‌ موساتان وت : ئێَمه‌ له‌سه‌ر یه‌ك جۆر خۆراك ئۆقره‌ ناگرین و به‌ ته‌نها جۆریَك خوارده‌مه‌نى رِازى نین، له‌به‌ر ئه‌وه‌ داوا له‌ په‌روه‌ردگارت بكه‌ له‌ رزق و رِۆزى و به‌روبومى زه‌ویمان بۆ فه‌راهه‌م بێَنێ له‌ رِوه‌كى پاقله‌ و خه‌یار و سیر و نیسك و پیاز. (موسا) پێى وتن : باشه‌ چۆن ئێَوه‌ شتى كه‌م و ناته‌واو ده‌گۆرِنه‌وه‌ به‌شتى چاك و باش؟ ده‌دابه‌زن بۆ شارو (بیابانى سینا، به‌جێ بهیَڵن) تا ئه‌وه‌ى داواى ده‌كه‌ن ده‌ستان بكه‌ویَت . (جا به‌هۆى ئه‌و بیروباوه‌رِ و بیانوو گرتن و لاسارىیه‌یانه‌وه‌) توو‌شى سوكى و كه‌م ده‌ستى و لاتى بوون و شایه‌نى خه‌شم و قینى خوایش بوون، چونكه‌ بێ باوه‌رِ بوون به‌ ئایه‌ته‌كانى خواو، پیَغه‌مبه‌ره‌كانیان به‌ناحق ده‌كوشت، چونكه‌ رِۆچوو بوون له‌ ناحه‌قى و بێ فه‌رمانىدا، وه‌ هه‌میشه‌ ده‌ست دریَژى و له‌ سنور لادان پیشه‌یان بوو .(61) 

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ هَادُواْ وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ {62} وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُواْ مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُواْ مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ {63} ثُمَّ تَوَلَّيْتُم مِّن بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنتُم مِّنَ الْخَاسِرِينَ {64} وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَواْ مِنكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُواْ قِرَدَةً خَاسِئِينَ {65} فَجَعَلْنَاهَا نَكَالاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ {66} وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُواْ بَقَرَةً قَالُواْ أَتَتَّخِذُنَا هُزُواً قَالَ أَعُوذُ بِاللّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ {67} قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لّنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُواْ مَا تُؤْمَرونَ {68} قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاء فَاقِـعٌ لَّوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ {69}

 بیَگومان ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ ئیمان و باوه‌رِیان هێَناوه‌(له‌ ئومه‌تى محمد(د.خ) ) وه‌ ئه‌وانه‌ى كه‌ جوله‌كه‌ن و (خۆیان به‌ شویَن كه‌وته‌ى موسا ده‌زانن) وه‌ گاوره‌كانیش (كه‌خۆیان به‌ شویَنكه‌وته‌ى عیسا ده‌زانن) وه‌(ێابئه‌)ش كه‌ فریشته‌ ده‌په‌رستن. ئه‌وانه‌ هه‌رده‌سته‌یه‌كیان باوه‌رِى دامه‌زراو بهیَنێَت به‌ خواو رۆژى دواى (كه‌ دوو بنچینه‌ى سه‌ره‌كى باوه‌رِن) وه‌ كارو كرده‌وه‌ى چاكه‌ بكات، بێَگومان (ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌) پاداشتیان لاى په‌روه‌ردگاریانه‌، نه‌ترس و بیمیان ده‌بیَت، نه‌غه‌م و په‌ژاره‌ش رِویان تیَده‌كات. (62) (له‌بیرتانه‌) كاتیَك كه‌په‌یمانمان لێ وه‌رگرتن (كه‌په‌یرِه‌وى ته‌ورات بكه‌ن) وه‌كێَوى (طور)مان به‌سه‌ر سه‌رتانه‌وه‌ رِاگرت و (پێَمان وتن) ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ى پێَمان داون به‌توندى بیگرن (ئه‌گینائه‌م چیایه‌ ده‌ده‌ین به‌سه‌رتاندا) وه‌ هه‌میشه‌ له‌ بیرتان بێَت چى تیایه‌ و چیتان لێَ ده‌خوازیَت، به‌ڵكو له‌ خوا ترس و پاریَزكاربن. (63) كه‌چى پاش ئه‌مان هه‌موو رووتان وه‌رچه‌رخاند له‌ رێبازى خواو (په‌یمانه‌كه‌تان شكاند)، وه‌ئه‌گه‌ر به‌زه‌یى و یارمه‌تى و فه‌زڵى خوا نه‌بوایه‌ له‌سه‌رتان ده‌چونه‌ رِیزى خه‌ساره‌تمه‌ندانه‌وه.(64)  بێگومان زانیوتانه‌ و ئاگادارن چیمان به‌سه‌ر ئه‌وانه‌دا هێَنا كه‌ رِۆژانى شه‌موان ده‌ست درێَژیان ده‌كرد و له‌ سنور ده‌رچوو بوون، (له‌به‌رئه‌وه‌) پێَمان وتن و برِیارماندا كه‌ببنه‌ مه‌یموونى دوورخراوه‌(له‌رِه‌حمه‌تى خوا) (برِیار بوو جولكه‌كانى شاره‌كه‌ى قه‌راغ ده‌ریا، (ئیلیه‌) رۆژانى شه‌موان ته‌رخان بكه‌ن بۆ خوا په‌رستى و رِاوه‌ ماسى نه‌كه‌ن، دیاره‌ ماسیه‌كانیش هه‌ستیان به‌وه‌ كردووه‌، بۆیه‌ له‌و رِۆژه‌دا خۆیان نواندووه‌، جوله‌كه‌ش به‌ سروشت زۆر ته‌ماعن،  بیریان كرده‌وه‌ له‌ ته‌گبیر و فیَڵیَك، ئه‌ویش به‌وه‌ى كه‌له‌رِۆژى هه‌ینی دا داو و تۆرِیان بۆ بنێَنه‌وه‌ تا له‌ شه‌ممه‌دا تێی بكه‌ون، وه‌رِۆژى یه‌كشه‌موان چى كه‌وتۆته‌ داو تۆرِه‌كانه‌وه‌ ده‌رى بهیَنن، له‌ ته‌فسیرى ئایه‌تى 163تا166 له‌ سه‌ره‌تى(الاعراف) دا ئه‌م رِوداوه‌ باس كراوه‌).(65)  ئینجا (ئه‌و شاره‌مان) گیَرِا به‌ په‌ند و عیبره‌ت بۆ ئه‌وانه‌ى كه‌ هاوچه‌رخى رِووداوه‌كه‌ بوون، وه‌ بۆ ئه‌وانه‌ش له‌ دواى ئه‌وانه‌وه‌ دێن، هه‌روه‌ها كردمانه‌ ئامۆژگارى بۆ خواناس و پاریَز كاران.(66) (له‌بیرتانه‌) كاتیَك كه‌ موسا به‌ قه‌ومه‌كه‌ى وت : دڵنیا بن كه‌ خوا فه‌رمانتان پێ ده‌دات كه‌ مانگایه‌ك سه‌ر ببرِن (كاتێَك كه‌ یه‌كێَكیان لێ كوژرا بوو، وه‌بكو‌ژه‌كه‌یان نه‌ده‌زانى و هاناو هاواریان برد بۆ موسا پیَغه‌مبه‌ر) كه‌چى گوتیان : بۆچى ده‌مانكه‌یته‌ گاڵته‌ جارِى خۆت ؟ موسا وتى : په‌نا ده‌گرم به‌ خوا كه‌ بچمه‌ رِیزى نه‌فامانه‌وه‌ و (گاڵته‌ به‌خه‌ڵكى بكه‌م و بوختان بۆ خوا بكه‌م). (67) ئه‌وجا وتیان : (جاكه‌وایه‌) له‌ په‌روه‌ردگارت داوا بكه‌ بۆمان رِوون بكاته‌وه‌ ئه‌و مانگایه‌ چۆنه‌؟ موسا وتى : خوا ده‌فه‌رمویَت : ئه‌و مانگایه‌ نه‌پیره‌ و نه‌پاریَنه‌ به‌ڵكو میانه‌ ساڵه‌ (ئیتر ئه‌وه‌نده‌ قوڵى مه‌كه‌نه‌وه‌) چ فه‌رمانێَكتان پێ دراوه‌ جێَبه‌جێى بكه‌ن.(68) كه‌چى وتیان : له‌ په‌روه‌ردگارت داوا بكه‌ بزانین رِه‌نگى چۆنه‌؟ موسا وتى: خوا ده‌فه‌رمویَت : ئه‌و مانگایه‌ رِه‌نگى، زه‌ردى تۆخه‌، ته‌ماشا كه‌رانى به‌سه‌یركردنى دڵخۆش ده‌بن . (69)

    ئه‌م په‌ره‌یه‌ چاپ بکه‌